Początku obozu narodowego należy upatrywać w założonej przez Zygmunta Miłkowskiego, Ludwika Michalskiego i Maksymiliana Hertela Lidze Polskiej utworzonej w Szwajcarii w 1887 roku oraz powstających na terenie trzech zaborów Związków Młodzieży Polskiej ,,Zetów”. Kilka lat później grupa młodych członków Ligi, do której należeli m.in. Roman Dmowski, Jan Ludwik Popławski, Zygmunt Balicki, przejęli kontrolę nad organizacją i przemianowali ją na Ligę Narodową. W ciągu kilkudziesięciu lat to szerokie środowisko społeczno-polityczne wypracowało swój własny program. Jego przywódcy decydowali najpierw o stosunku wobec zaborców i postawy, jaką powinno przyjąć społeczeństwo polskie w czasie I wojny światowej, by w 1918 roku na konferencji w Wersalu ubiegać się o niepodległość kraju i wytyczać granice nowego państwa. Działania te poprzedzone były budową silnych struktur w postaci istniejącego od 1893 roku na ziemiach zaboru rosyjskiego Stronnictwa Narodowo–Demokratycznego oraz wytężonej pracy oświatowej, mającej na celu zwiększenie udziału w życiu narodowym warstw ludowych.

W listopadzie 1918 roku niepodległe państwo polskie stało się faktem. Tymczasowym Naczelnikiem Państwa z nadania Rady Regencyjnej został Józef Piłsudski. Mocą swoich kompetencji rozpisał wybory do Sejmu Ustawodawczego, które miały odbyć się w styczniu 1919 roku. Organ parlamentarny był uzupełniany, ze względu na kształtowanie się granic nowego państwa, wyborami w poszczególnych dzielnicach, aż do 1922 roku. Do Sejmu dostało się kilkanaście partii. Najwięcej głosów zdobyły Związek Ludowo–Narodowy i Polskie Stronnictwo Ludowe ,,Wyzwolenie”. Dzięki skupieniu w swoich szeregach wielu znanych działaczy społecznych i niepodległościowych ZLN zdobył 109 na 335 mandatów poselskich, funkcjonując w Sejmie pod nazwą Związek Sejmowy Ludowo–Narodowy.

Obóz narodowy, którego emanacją był Związek Ludowo–Narodowy w wyborach do Sejmu Ustawodawczego w 1919 roku na terenie powiatu łomżyńskiego zdobył 75% głosów. W następnych do Sejmu I kadencji uzyskał poparcie 54% wyborców. Pracę polityczną związaną z tym regionem prowadzili Witold Staniszkis, prof. Roman Rybarski oraz Karol Wierczak. Poparcia ugrupowaniu politycznemu udzieliło również duchowieństwo rzymsko-katolickie. W Łomży i okolicznych miejscowościach w dniach 13 – 17 stycznia księża zorganizowali cztery spotkania prawicy, w których uczestniczył wspomniany Jan Załuska. Kto chce Polski zjednoczonej i silnej, kto pragnie skutecznej obrony przed zaborczym prusactwem, bolszewizmem i hajdamaczyzną, komu drogie jest hasło Bóg i Ojczyzna. Niech głosuje na listę nr 10 – głosiły hasła wyborcze.

Wcześniej, w 1907 roku Roman Dmowski został wybrany do II Dumy Państwowej, czyli izby niższej parlamentu Imperium Rosyjskiego. Warto wspomnieć, że w tym samym organie państwowym zasiadał Jan Harusewicz, poseł z ziemi łomżyńskiej, również związany z obozem narodowym. Losy obu tych postaci zbiegły się nie tylko w czasie kadencji parlamentu, ale również przez znajomość z rodziną Lutosławskich. Roman Dmowski poznał podczas swojej działalności w Krakowie małżeństwo Sofii i Wincentego Lutosławskich. Bywał częstym gościem ich krakowskiego salonu, a w 1911 roku po raz pierwszy odwiedził rodzinną miejscowość Wincentego – położone nieopodal Łomży Drozdowo. Należy tutaj wspomnieć również o innych przedstawicielach tej rodziny: Kazimierzu, Józefie oraz Marianie, którzy również czynnie działali w Związku Młodzieży Polskiej ,,Zet”, a także byli członkami Ligi Narodowej.

,,Nie ma chyba w kraju człowieka, który by o nim nie wiedział” – pisał po śmierci księdza Lutosławskiego na łamach ,,Myśli Narodowej” Roman Dmowski. Zaiste kapłan był znany z szerokiej działalności społeczno–politycznej. Zasłynął między innymi jako prekursor skautingu na ziemiach polskich, które prowadził pod hasłem wykształcenia dzielnych obywateli Polski i Kościoła katolickiego. Został członkiem powstałego w 1919 roku Zarządu Głównego Związku Ludowo–Narodowego. Z jego ramienia w wyniku wyborów przeprowadzonych w roku 1919 wszedł do Sejmu Ustawodawczego. W 1922 roku został wybrany do Sejmu I kadencji, a Chrześcijański Związek Jedności Narodowej, w którego skład wchodził ZLN w okręgu łomżyńskim uzyskał 56% poparcie. Niewątpliwie było to skutkiem wytężonej pracy, prowadzonej przez działaczy endecji na terenie ziemi łomżyńskiej, jak Jan Harusiewicz, Jan Załuska czy Bohdan Winiarski. Ks. Kazimierz Lutosławski przeprowadził cykl wykładów pod tytułem ,,Bankructwo socjalizmu”. Równolegle swoją działalność prowadzili znany społecznik i etnograf Adam Chętnik oraz adwokat Adam Mieczkowski. Program Związku Ludowo–Narodowego głosił likwidację podziałów klasowych, a w dziedzinie gospodarczej opowiadał się za poszanowaniem wartości prywatnej i kapitalizmem. Sprzeciwiano się przymusowej parcelacji ziem. W kwestiach geopolitycznych podkreślał, że głównym zagrożeniem dla Polski są Niemcy. Nie zabrakło deklaracji o kultywowaniu polskiej tradycji, ducha narodowego oraz religijnego, przy czym szczególną pozycję w państwie przypisywano Kościołowi katolickiemu.

Wspomniałem o dwóch kolejnych postaciach. Pierwszą z nich był urodzony w Nowogrodzie Adam Chętnik autor popularnych i naukowych prac o życiu ludu kurpiowskiego. Już jako młodzieniec zaangażował się w pracę społeczną prowadząc tajne nauczanie w pobliskich wioskach oraz organizując pierwszą w Nowogrodzie bibliotekę publiczną. Powołanie do działalności społecznej zaszczepił w nim ojciec, który krzewił wśród swoich ziomków idee narodowowyzwoleńcze oraz społecznikowskie. Rodzinę Chętników spotykały za to represje ze strony władz carskich. Swojej pracy badawczej nie ograniczał tylko do rodzinnej Kurpiowszczyzny. Zajmował się również sprawami sąsiednich Mazur, a szczególnie kwestią podobieństwa językowo–obyczajowego tych dwóch sąsiadujących ze sobą krain. W związku z tym zaangażował się w agitację na rzecz przyłączenia tego obszaru do II Rzeczypospolitej, poprzez wydawanie własnego pisma ,,Gość Pograniczny” i materiałów propagandowych. Mimo, że plebiscyt przeprowadzony w 1920 roku okazał się dla Polski niekorzystny, nie zraził się do działań ,, na rzecz braci Mazurów” i dalej przeciwdziałał germanizacji oraz podtrzymywał świadomość narodową. Przyczynił się także do odświeżenia pamięci o Stachu Konwie – legendarnym przywódcy Kurpiów w czasie III wojny północnej. Widocznym tego przykładem był pomnik, który z inicjatywy Adama Chętnika powstał w lesie pod Jednaczewem.

Kolejnym posłem wybranym z ziemi łomżyńskiej na Sejm I kadencji w 1922 roku był prawnik Adam Mieczkowski. Wykształcenie początkowo zdobywał w gimnazjum w Łomży, by potem kontynuować naukę na wydziale prawa Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego. Ciekawym epizodem z jego życia był udział w rokowaniach polsko–sowieckich w Mińsku, a następnie w Rydze, po zwycięstwie w wojnie z bolszewikami 1920 roku.

Wśród posłów wybranych do Sejmu I kadencji znalazł się urodzony w Łomży Jan Harusewicz. Osoba o bogatej przeszłości, jeśli chodzi o działalność społeczną i polityczną. Po przebyciu dość typowej dla działacza Narodowej Demokracji drogi poprzez Związek Młodzieży Polskiej i Ligę Narodową został kilkakrotnie wybrany do Dumy rosyjskiej z terenu guberni łomżyńskiej. Wraz z żoną – Amelią dbał o rozwój oświatowy i kulturalny społeczeństwa powiatu ostrowskiego m.in. poprzez założenie koła Polskiej Macierzy Szkolnej i Miłośników Sceny Polskiej. Pełnił tam od 1888 roku funkcję lekarza powiatowego. Jan Harusewicz był na tyle silną osobowością, że nie wahał się wyrazić sceptycznie wobec pewnych aspektów taktyki politycznej prowadzonej przez Romana Dmowskiego w stosunku do Rosjan, w okresie kiedy obaj zasiadali w Dumie. Incydenty nie wpłynęły na pozycję Harusewicza, jednak spowodowały oziębienie relacji między politykami. Stanisław Kozicki – bliski współpracownik Dmowskiego wspominał łomżyniaka w swoich pamiętnikach: w ciągu lat swej działalności w Piotrogrodzie, wyrobił się na wytrawnego parlamentarzystę, miał umysł ścisły, przemówienia jego były zawsze dobrze skonstruowane, a argumentacja jasna i logiczna.

Jednym z liderów Narodowej Demokracji w regionie był wspomniany wcześniej Jan Załuska urodzony w niewielkiej miejscowości Godlewo. Po ukończeniu gimnazjum w Łomży studiował na Wydziale Lekarskim Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego. Swoją karierę społeczno–polityczną rozpoczynał w Związku Młodzieży Polskiej ,,Zet” i tajnej Lidze Narodowej. Aresztowanie za działalność oświatową uniemożliwiło mu odebranie dyplomu ukończenia studiów. W 1905 roku otrzymał stopień doktora nauk medycznych na Uniwersytecie Lwowskim im. Jana Kazimierza, a kilka lat później zamieszkał w Ostrowi Mazowieckiej. W okresie międzywojennym oprócz działalności politycznej redagował pismo dla ludu wiejskiego i miejskiego ,,Zorza” oraz dwutygodnik Nowiny Społeczno – Lekarskie.

12 maja 1926 roku Polskę zelektryzowały wieści o przewrocie wojskowym, dokonanym przez część kadry oficerskiej oraz środowiska legionowe, skupione wokół Józefa Piłsudskiego. Zamach politycznie wymierzony był również w obóz Narodowej Demokracji, który po wydarzeniach majowych wszedł w zupełnie inny etap swojej aktywności. Działania związane z wydawaniem własnych organów prasowych, czy funkcjonowanie przybudówek młodzieżowych na uczelniach, miały znaleźć się pod lupą grupy rządzącej zwanej sanacją. Okoliczności wymagały przeanalizowania dotychczasowych i wypracowania nowych form działania, co postaram się przedstawić w następnym artykule.

Dodaj Komentarz

Wpisz komentarz!
podaj swoje imię