Newsletter subscribe

Historia

Tomasz Chojnicki: Kilka słów o łomżyńskich Żydach

Posted: 6 sierpnia 2018 o 14:51   /   by   /   comments (0)

Pierwsze zapiski o gminie żydowskiej w Łomży pochodzą z 1494 roku. Łomżyńscy Żydzi posiadali już wówczas synagogę oraz cmentarz. Mimo posiadania własnych majątków w mieście, wraz z przyjętym przywilejem de non tolerandis Judaeis, wprowadzonym przez króla Zygmunta Augusta w 1556 roku, Żydzi musieli opuścić teren Łomży i zamieszkać w Piątnicy. Wraz z upływem czasu przywilej ten przestał obowiązywać, a ludność żydowska zaczęła powracać i odgrywać coraz ważniejszą rolę w lokalnej gospodarce. Dominacja w strefie gospodarczej przyczyniła się do konfliktu między Polakami a Żydami, co w 1598 roku zaowocowało kolejnym wypędzeniem Żydów na kilkadziesiąt lat z Łomży.

Przełomowym momentem dla łomżyńskich Żydów był XVIII oraz XIX wiek. Rozpoczęto budowę własnego cmentarza, Żydzi znacznie wzbogacili się, mieli lepsze domy niż pozostali mieszkańcy oraz stanowili w 1893 roku aż 47.8% całego społeczeństwa! W tym miejscu warto zaznaczyć, iż gospodarka w Łomży została zdominowana przez Żydów. Według ustaleń historyków w połowie XVIII wieku: 26 Żydów trudniło się handlem wiktuałami, 24 – handlem tzw. norymberszczyzną (galanteria, grzebienie, spinki itd.), 19 – handlem solą, 12 – handlem towarami łokciowymi, 9 – handlem rybami, 8 – handlem żelazem, 4 – skórami, 4 – wyrobami szklanymi. Trzynastu było kramarzami. Ludność żydowska trudniła się także rzemiosłem, przede wszystkim tzw. lekkim. W 1842 r. w Łomży odnotowano 42 żydowskich krawców (wobec 46 Polaków), 19 szewców (42 Polaków), 18 piekarzy (20 Polaków), 9 rzeźników (19 Polaków), 5 czapników (5 Polaków), 5 blacharzy (5 Polaków), 4 szklarzy (brak Polaków). Można powiedzieć, że u schyłku XIX wieku Żydzi dominowali w łomżyńskim przemyśle. Wśród robotników zatrudnionych w: zakładach włókienniczych 55% stanowili Żydzi (Polacy 44,3%), wyrobów metalowych – 45% (Polacy 53,2%), wyrobów spożywczych – 47,9% (Polacy 50,7%), wyrobów odzieżowych – 63% (Polacy 34,9%), budowniczych – 38,4% (Polacy 60,9%), w zakładach sklasyfikowanych jako „inne” – 57,4% (Polacy 36,5%). Ogółem Żydzi stanowili 54,2% wszystkich robotników w Łomży (Polacy 43,6%).

Pod koniec XIX wieku żydowscy robotnicy okazywali duże prosympatie do Powszechnego Ogólnopolskiego Związku Robotniczego Bund na Litwie, w Polsce i w Rosji, która postulowała rewolucyjną zmianę stosunków społecznych oraz autonomię narodowo-kulturalną Żydów. Działalność opierała się na organizowaniu strajków i demonstracji. W 1917 roku organizacja zrzeszała ponad kilkaset osób, jednakże jeszcze w tym samym roku doszło do rozłamu i część członków przeorganizowała się do ruchu Syjonistów-Socjalistów. Podczas I wojny światowej oraz po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, Bund zaciskał coraz bardziej więzi współpracy z Polską Partią Socjalistyczną (PPS).

Podczas I wojny światowej, Żydzi przyjmowali neutralną postawę, jednakże w synagogach modlono się o zwycięstwo Rosji. Łomżyńscy Żydzi, chcąc „kupić” sympatię Rosjan, przekazali im 30 łóżek, w tym 15 w pomieszczeniach stowarzyszenia Hacomir. Natomiast w okresie wojny polsko-bolszewickiej Żydzi przyjmowali różne poglądy. Należy podkreślić, że działały organizacje skupione wokół żydowskich komunistów (organizowali wiece i pochody antywojenne), jak i wokół społeczności żydowskiej cechującej się lojalizmem państwowym.

Wraz ze sporządzeniem pierwszego polskiego spisu powszechnego z 1921 r., w Łomży na 22 014 mieszkańców – 9131 było Żydami (41,5%). Ciekawostką jest, iż pośród wszystkich żydowskich mieszkańców Łomży jako język ojczysty 8409 osób zadeklarowało jidysz, 403 osoby – hebrajski, a tylko 100 osób – polski. W okresie międzywojennym ważną rolę w społeczności żydowskiej ogrywała spółdzielczość i dobroczynność. W 1922 r. w Łomży powstał Bank Spółdzielczy, który był żydowską spółdzielnią kredytową, natomiast w latach trzydziestych powstały dwie organizacje charytatywne Haszgochas-Jesomim i Kinder Hejm, wspierające żydowskie sieroty.

Podczas II wojny światowej, we wrześniu 1939 r., w okolicach Łomży doszło do dużego starcia pomiędzy oddziałami polskimi i niemieckimi. W wyniku ataków przez siły powietrzne zniszczona została wielka synagoga.W dniu 12 sierpnia 1941 r. wszystkim Żydom przebywającym w Łomży rozkazano przenieść się do getta łomżyńskiego. W efekcie zgromadzono w nim ok. 10 tys. Żydów, a 10 stycznia 1943 r., większość łomżyńskich Żydów została przetransportowana do obozu zagłady Auschwitz-Birkenau.

Opracowano na podstawie artykułu „Historia Społeczności” [dostęp online: https://sztetl.org.pl/pl/miejscowosci/l/680-lomza/99-historia-spolecznosci/137628-historia-spolecznosci]

Czytaj także

Comments (0)

write a comment

Comment
Name E-mail Website